व्ही. आर्. एस्.

आजवर तू आहेस या खात्रीनं
असंख्य जीव तुझ्या उंबऱ्रयावर माथा टेकवत आले

गाभाऱ्यातल्या शेंदूर फासलेल्या दगडात तुच आहेस या समजुतीवर
कित्येक असुरक्षित मनं आपल्या भक्कम भविष्याची स्वप्नं पाहत राहिली

काळ्याकुट्ट अंधारात कितीतरी जणांनी चाचपडत अडखळत वाट सर केली
ती निव्वळ तुझ्या भरवशावर

…पण पांडुरंगा आता सगळं काही बदललंय बरं का…
आता तुझ्या अस्तित्वावरच आम्ही घाला घालून रिकामे झालोय
तुझ्या गभाऱ्यामध्ये आता फक्त आम्ही गल्ले भरुन घेतोय

तू असलास काय आणि नसलास काय फरक तसा फरसा पडत नाही
तुझं गुणगान केल्यावाचून किंवा तुला दंडवत घताल्यावाचून आताशा कुणाचंच काही अडत नाही
या भरलेल्या जगामध्ये आम्हाला आई-बापाचा पण भार होऊ लागलाय
गर्दीमधला आपलाच माणूस आम्हाला परका वाटू लागलाय

बळी खुशाल कान पिळतोय आणि सोसणारा निमूट मूग गिळतोय
आता तर भर उजेडातही नीतिमत्तेचा तोल ढासळतोय
पाप-पुण्य श्रद्धा-बिद्धा वगैरे सारं आता आउटडेटेड झालंय
डीजे डॉल्बी आणि ढोल ताशे हेच तुझ्याहुन थोर झालंय

आमच्या इथल्या देवळांमधुन आम्ही केव्हाच तुला हद्दपार केलंय
तू आता तुझ्या गावी निघून जा…
विठ्ठला, आम्ही व्ही. आर्. एस्. देऊन केव्हाच तुला निवृत्त केलंय

या वळणावरती

विलगलेल्या आकाशाची अलिप्त अलिप्त निळाई
शोधात किनारयाच्या सागरी नौकांची ढांडोळी
या वळणावरती माझ्या वाटांचे पाऊल थिजले
या वळणावरती माझ्या मौनाला अंकुर फुटले

फुलांची बाळं

रवींद्रनाथ टागोर यांची The Flower School हि कविता वाचली. या कवितेचा मी अनुवाद करावा इतकी माझी योग्यताही नाही आणि पात्रताही नाही…हवं तर असं म्हणेन कि त्यांची कविता मराठीतून मी हि अशी वाचली-

फुलांची बाळं

ढगांचा धुड्डुम धुड्डम आवाज येऊ लागलाय
पावसाळी वारा वेळूतून शीळ घालू लागलाय

आता फुलांची जणू जत्राच भरून जाईल
कुठून कुठून रंगीत रंगीत फुलं उगवुन येतील
आणि ही फुलं गारांच्या पावसात नाचतील, बागडतील
एकमेकांशी शिवाशिवी खेळतील
 
तुला माहितीये आई…
ही फुलं किनै शाळेत जातात
त्यांचीही एक शाळा असते, खोल खोल जमिनीच्या आत
ही फुलं वर्गाचं दार लावून गृहपाठ करतात
आणि मधल्या सुट्टीत लपाछपी खेळायला जातात

जेव्हा काळे काळे ढग येतात आणि पाऊस पडायला लागतो
तेव्हा परीक्षा-बिरीक्षा सगळं संपून फुलांना खूप मोठी सुट्टी लागते

मग सगळ्या फांद्या, सगळी पानं आणि आकाशातले ढगसुद्धा
सगळे सगळे खूप खूप खुश होतात
जोरजोरानि टाळ्या वाजवतात
मग ही फुलांची बाळं रंगीत झगे नि लाल-पिवळे सदरे घालून झाडांच्यावर सुट्टीला येतात

तुला माहितीये आई?
त्यांचं घर किनै असतं उंच आकाशात
चांदण्यांच्या घराजवळ
तू पाहिलं नाहीस का आई…किती गडबडीनं हि फुलं घरी पळून जातात
तुला नं आई माहितीच नाहीये फुलांची एक गंमत
आकाशात ना त्यांची पण असते एक आई
ती त्यांना रात्री कुशीत घेऊन थोपटते,
आणि गोष्टसुद्धा सनग्ते…आणि मग अंगाई गाते
जशी तू मला कुरवाळतेस आणि आणि माझे गालगुच्चे घेतेस ना…अग्गदी तस्सं!!!

एक नज़्म

तीन तास निखळ आनंद देऊनही जाता जाता मनात थोडी रुखरुख ठेऊन जाणाऱ्या चित्रपटांपैकी एक म्हणजे हृषिकेश मुखर्जींचा “आनंद”. चित्रपटाच्या क्लायमॅक्सला जन्म-मृत्यूच्या उंबरठ्यावरचा आनंद आणि
बॅकग्राउंडला ग्रामोफोनवर वाजणारी कविता यांच्या मिक्सिंगमुळे हृषिदांनी जो काही परिणाम साधलाय तो केवळ वर्णनातीत!

आज क्षितिजवरच्या या बुडत्या सूर्याला पाहून “आनंद” मधील नेमका हाच प्रसंग आठवला आणि त्याचबरोबर ग्रामोफोनवर अमिताभच्या गंभीर आवाजात वाजणारी गुलजारांची “एक नज़्म”..

मुझसे एक नज़्म का वादा है, मिलेगी मुझको
डूबती नब्ज़ों में जाब दर्द को निंद आने लगे 
ज़र्द-सा चेहरा लिये चाँद उफ़क़ पर पहुँचे
दिन अभी पानी में हो, रात किनारे के क़रीब
न अँधेरा, न उजाला हो, यह न रात न दिन

जिस्म जब ख़त्म हो और रूह को जब साँस आए
मुझसे एक नज़्म का वादा है, मिलेगी मुझको

प्रभूजी आणि लव लव करी पातं

गूढ किंवा कधी कधी दुर्बोध वाटणाऱ्या ग्रेसांच्या कविता. महानोर  मातीच्या, रानाच्या कवितांना चिकटलेले. मर्ढेकर शहरी, सामान्य माणसाच्या वाटेवरचे. शांताबाई सोशिक, प्रेमळ स्त्रीचा हात धरून चालणाऱ्या. बघायला गेलं तर प्रत्येक कवीची आणि त्याच्या काव्याची एक खासियत. पण जेव्हा आरती प्रभू हे नाव समोर येतं तेव्हा त्याला बसवण्यासाठी कुठला साचा सापडतच नाही. अनेक अंगांनी फुललेलं प्रभूंचं काव्य...त्याला अशी चिठ्ठी लावणं तसं जरा अवघडच. प्रभूंच्या कविता बऱ्याचदा अनेक कोनातून पाहता येतात. पुष्कळदा असं होतं की एकाच व्यक्तीला प्रभूंच्या एकाच कवितेचे अनेक रंग सापडतील. अगदी असंच माझंही झालं, जेव्हा "लव लव करी पातं..." कविता वाचली.

ही  कविता मला द्वयर्थी वाटते. कधी म्हातारपण जवळ आलेल्या बाईची व्यथा असलेली वाटते तर कधी तारुण्याच्या उंबरठ्यावर असलेल्या अल्लड प्रेमिकेची वाटते. म्हातारपणात डोळ्याची पती लवू लागतात, इतकी की ताऱ्याची लुकलुक पण पाहू शकणार नाहीत. आयुष्यबद्दल फारशी आस्था उरलेली नसते...चव चव गेली सारी म्हणजे हेच..आयुष्यात सगळं भोगून झालं, आता कसलीच इच्छा उरली नाही. शरीरातही फारसा जोम, उत्साह राहिलेला नाही...हे किती वेगळ्या शब्दांत सांगितलंय...जोर नाही वाऱ्याला!

कुणी कुणी नाही आलं फड फड राव्याची
ऋणु झुणु हवा का ही गाय उभी दाव्याची

हे तर अगदीच खास कडवं...एक राव्याची फडफड सोडली तर कुणाचा मागमूसही नाही. पण वाटतं कुणीतरी येईल, आपली विचारपूस करेल. त्यामुळं साधी हवेची लकेर जरी आली तरी कान टवकारले जातात. दाव्याला बांधलेली गाय अशीच असते. गोठ्याच्या दारात जरी कुणी आलं तरी तिला पटकन कळंतं  आणि ती कानोसा घेते....तशीच ही अवस्था..कुणीतरी आलंय, कुणीतरी यावं असंच वाटतं...पण शरीराची गत अशी दाव्याला बांधल्याप्रमाणं!

तट तट करी चोळी तुट तुट गाठीची
उंबऱ्याशी जागी आहे पारुबाई साठीची

गाठीपाशी तुटलेली  चोळी कशी बेभरवशाची...त्याचप्रमाणं हे शरीर. या आयुष्याचा हा उंबरठा आहे...पारुबाई साठीची! साठीची हा शब्द उतारवायला रूपक म्हणून वापरला असावा. हा जीव कधी या थकलेल्या शरीराला सोडून जाईल याचा नेम नाही.

निवडुंग चित्रपटात हे गण दिसतं ते वेगळ्याच angle मधून. कदाचित हृदयनाथ मंगेशकरांना प्रभूंच्या कवितेची ही अशी दुसरी बाजू भावली असेल म्हणून त्यांनी त्याचं इतकं सुंदर आणि romantic गाणं बनवलं असावं. प्रेमात पडलेल्या मुलीच्या तोंडी आहे हे गाणं. पहिल्या अंतऱ्यात मनाची अस्वस्थता दिसते. मन इतकं सैरभैर झालंय की त्यावर अंकुश ठेवणं म्हणजे जणू पाऱ्याला मुठीत पकडण्याइतकं  कठीण होऊन बसलंय. प्रेमात तहान भूक सारं हरवून गेलंय. खरं तर कुणीच नाही आलं, नुसते राव्यानं पंख जरी फडफडवले, किंवा हवेची झुळूक जरी आली तरी 'तो' आल्याचा भास होतो. दाव्याची गाय जशी कानोसा घेते होते त्याप्रमाणं मन त्याची चाहूल लागते का याचा कानोसा घेतं.

उंबऱ्याशी जागी आहे पारुबाई साठीची या गाण्यातल्या वाक्यावर रवींद्र मंकणीच्या आईवर कॅमेरा फोकस होतो. जरा उंबरयावरच्या पारूबाईचं(स्वत:च्या आईचं) तरी भान ठेव असं सांगायचं असेल तिला कदाचित!!!

अरे खोप्यामधी खोपा

श्रावणात कोल्हापूरला घरी गेले होते तेव्हा माझ्या आवडीच्या बुलबुल पक्ष्यांनी एका रात्रीत आम्हाला सगळ्यांनाच एक "सरप्राईज" दिलं. धुणं वाळत घालायच्या दोरीवर अवघ्या चोवीस तासांत बुलबुल पक्ष्याच्या जोडीनं आपल्या पिलासाठी एक सुंदर घरटं बांधलं होतं.

घरटं जरी सुगरणीचं नसलं तरी बहिणाबाईंची कविता आठवली...

अरे खोप्यामधी खोपा
सुगरणीचा चांगला
पहा पिल्लासाठी तिनं
झोका झाडाला टांगला

पिलं निजती खोप्यात
जसा झुलता बंगला
तिचा पिलामधी जीव
जीव झाडाला टांगला

खोपा विणला विणला
जसा गिलक्याचा कोसा
पाखरांची कारागिरी
जरा बघ रे माणसा

तिची उलूशीच चोच
तेच दात, तेच ओठ
तुले दिले रे देवानं

                                          दोन हात, दहा बोटं